Ka Philh Kho Lo: CHRO Kum 25 tlinnak Part 1 Sifah nih Sal ah a kan Zuar

Note: Mah capar hi 2011 February 16 ah Lai Forum ah ka rak thlahmi a si. Kan hrawmh than hna. A rel rih lo mi nan ca ah.

Nizan nai hrawng cu Lai lei in an chuahmi hla pawl kha VCD in ka zoh hna i Lai lei rumro ka ngai. Rev. No Mang (UPC) te chuahmi siseh, Delhi lei in LBC kum 10 tlin lomhnak ah an chuahmi le cun Nazareth Baptist Church (Thau khua) chuah mi kha kapa nih Haka in a rak kan phorh i, cu rumro cu kan zoh. Ka fanu Victoria Par Tha hawihna cu a thiam dih cang. An bia zong a tha. Asak zong an thiam. An mui zong aa dawh.

Khua le ram an cuanter mi te te kalung a ka len ter (India ram Kerala Christian persecution video, Compassion of Christ le National Geographic tamtuk an lak mi belte cu aa dawh ka ti lo) . Ramdang khuasa hna kan sin ah an kan ngeihnak hla te te an sak mi ko nan ngaih ve cio ah cun nan hnarnoruh an tam ve ko hna lai dah! Miram ah kan ngamlo., kan ram ah khua a dei tik ah cun kan rak tlung than te ko lai ee. ti le, donghcawklo Laimi mitthli sifah nih sal ah a kan zuar.anti. Hlaphuah cu hei thiam ve ning law khua le ram kan in ngeihhna nak hi hla in kaphan ve hnga ee ka ti. Kanmah ngeih maw a fak deuh hnga, nanmah ngeih dah! Thihtian bang nuntian kan tuar …nan ti miko nih kan lungthin um vialte cu a henh in a kan henh ko rua ka ti.

Aluancia kum 20 chung ka hei cuan than. 1992 lio ah hin refugee sawk in Delhi ka phak lio ah Delhi ah Laimi khuasa cu 10 hrawng te lawng kan si. Delhi ah UNHCR nih Kawlrammi pawl refugee ah an rak kan pawm hi 1990 in aa thawk . A hmasabik refugee status an rak pek mi hi Pi Sangpuii a si i BU-0 1 a rak si.(Kawlram mi refugee hmasabik tinak a si ko) Pi Sangpuii hi Tahan mi a si. 1988 Kawlram buainak ruang ah Manipur ah a fa le he an zam ve. Culio ah cun India cozah nih Manipur ah refugee camp pakhat le Mizoram ah hmun 2 (Champhai le Saiha) ah an rak kan ser piak. Champhai ah hin mi a tambik kan rak um.

A tawinak in chim ah cun Manipur i a um mi kan hawi le hi camp ah harsatnak tamtuk an ton ruang ah camp in an chuak i cu ca ah cun Palik nih Foreigner Act in an tlaih hna. Thong ah an chiah hna i cutik ah Kawlram mi refugee sianghngakchia Imphal jail ah an um ti kha News paper ah an tial. Delhi in Human Rights Lawyer nu a min ah Nandita Haksar (Rouge Agent a tialtu: India cozah nih Andaman ah Rakhine le Karen ralkap 7an thah hna i, 34 cu an tlaih hna nak kong kha a tial) nih a theihtik i, a va fuh hna. Pi Sangpuii le a hawile cu a va hmuh hna tik ah a zang an fak ngai ngai. Cu ca ah an zapi in a va chuah (bail) hna hnu ah Delhi ah a kalpi hna. Cun, UNHCR ah refugee a sawk piak hna. Can saunawn UNHCR Geneva he an i chonh biak hnu ah Kawlram mi (A bik in 1988 lio sianghngakchia) cu UNHCR Convention refugee ah pom a rak si.

Chimduhmi cu ahmaisabik India ah UNHCR nih refugee ah a pom hmasa mi hi Chinmi kan rak si. Cu lio ah Champhai, Saiha le Lema Khaung camp kan rak um belnak refugee card (India cozah SDP office chuahpiak mi a si) te ngeih ah cun interview hmanh tuah hau lo tluk in pek dih a rak si ko. 1997 Canada kan kal lai te ah hin 350 renglo Chinmi kan hung si i, a tu ah cun 10,000 kan si. Delhi in ramdang a chuak mi Chinmi hi 2000 (?) tluk cu kan si ve cang ko rua!

1995 hrawng ah hin Guam Island kal khawh ah cun US Mainland luhkhawh a si ti hi Chinmi hna ah a rak thang cang. 1995 ah hin Bangkok ah thla 3 chung khua ka rak sa ve i, cu lio ah cun a thluamthlam in cun bia ka rak theih pah ve. Sihmanhsehlaw zapi cu Malaysia lei deuh theu theu kha panh a rak si. Nifatin tiawk in a zaa zaa in Malaysia ah cun an rak kal hna. Guam lei kal cu phaisa ngei deuh dah an si lai. 1997 hrawng ah cun phaisa a ti kho deuh pakhat hnih kha Guam in Mainland lei ah harsatnak um lo te in an kal khawh kha an vun theih cio tik ah cun, 1999 ah cun Chinmi lawngte 700 renglo an lut manh. Cun, Guam kal zong cu Kawl Passports ca ah an phih colh ve. Sihmanhsehlaw, Guam ah khan sau nawn te an cam ve.

Pu Zo Tum Hmung siseh, Chin Freedom Coalition upa hna le kan MPs (Dr. Za Hlei Thang le Pu Lian Uk) pawl zuamnak in 2001 hrawng ah cun Mainland US ah cun an rak lan kho dih tak tak. Guam in Chinmi US Mainland phak kum 2001 Lai Seminar, Dallas khua kan rak tuah kha cu a nuam tuk hringhran. Rev. Dr. Stephen Hre Kio te chung Guam ah an rak um zong hi Pathian khuakhan a rak si ko rua. An mah thawngin mi tampi mualpho ding zong an rak kan khamh.

Kum 2000 hrawng in CHRO upa si hna seh, CNF upa an si ah Malaysia kan Chinmi hna kong ah hin zeital lam a um kho hnga maw? ti in UNHCR Geneva ah siseh, Kuala Lumpur ah siseh a lam an rak kawl ve. Aruang cu hi lio can ah Malaysia ah Chinmi 5000 tluk kan um lai tiah ruah a rak si. Hi hna lak ah kan dothlennak ruang ah tlaih le khih a tong mi le hrem le velh a tong mi kha tampi kan theih mi hna an um ca ah a si.

Cupin ah Malaysia ah tlaih le khih kha a tam tuk (A tu tiang zong a si rih thiam thiam ko) tik ah cu tlaih le khih tih ruang ah kan himnak tel a si pingpang ah tiah Muslim sinak card hna aa tlaih mi Chinmi tampi kan rak um. Cu kan u pa le (Pu Bawi Lian Mang, Pu Sui Khar, Pu Cung Bik Ling. hna zuamnak thawng in February 16, 2001 ah UNHCR inka cu Chinmi ca ah hon a rak si. Pu Bawi Lian Mang kha Ottawa Chin Krihfa Bu nih phaisa an rak ronh i, cuti cun Kuala Lumpur ah cun a rak kal hi a si.

A ni 1 nak ah minung 40 renglo UNHCR zung ah cun a va luhpi hna. Kuala Lumpur in Pu Bawi Lian Mang nih telephone a rak ka chonh i a chimmi cu: UN upa pawl nih nanmah nih ahodah refugees an si ti kha an min vun tial hna uh law interview kan tuah hna lai i, staff kan ngeihlo he kan mah cazong ah rian fawi a si lo maw? an ka ti a ti. Cu cu kan ti ngam hnga maw? tiah a ka hal tik ah, kan i ceih hnu ah cucu ti lo ding ah bia kan khiah. An mah cio in an konglam cu va i chim cio ko hna seh! Ti kha kan ruahnak a si.

Chin Refugee Committee zong cu ni theng ah cun rak form a si. Sihmanhsehlaw, harsatnak le tlamtlinlonak te te tampi a rak um mi ruang ah CRC cu 2001 July thla (ani ka thei ti lo) ah cu lio ah refugee a rak sawk mi mipi kha kan rak auh dih hna i, reform kan rak tuah pi hna. Cuticun, Victor Khen Sang cu Coordinator ah rak thim a si. Kum 2003 ka rak kal lio ah cun 7500 tluk kan si an ti. 2005 hrawng ah cun 13,000 hrawng a si mi kha 2000 a rak phak tik ah cun 45,000 kan si cang. Ramdang a chuak mi zapi (India le Malaysia in fonh ah) 37,000 tluk kan si cang tiah kan tuak.

Kan chim duhmi cu India in UNHCR nih an rak kan pomnak cu kum 20 a si cang i, Malaysia in UNHCR nih an kan cher hi kum 10 a tling cang. Cu chung ah lampi ah a tiltawt kan tam ko. Puaisa hlen tuar in a vaivuan mi vialte, ramri hrawng ah zuar a tong na, hlen a tong na, nu cheukhat tuarinnak cu chimngam hmanh an si lo.

Lampi ah rili ah a pam mi sihna seh, motor accident in a pam mi si hna seh, tlaih le khih a tong mi vialte hna, riantuannak ah accident in a thi mi vialte, mikut in thih le loh a tong mi kan tlangval hna, thongin ah fapawi le nau ngeih le fungtuk le biachiakha vialte in hnu ah, thazang nihlawh vialte hlen le tuanman pek lo, khua zei ah dah ruak kan i vui lai ti i, lung retheih vialte, Rela an ra kho men ti ruang ah certual ah zankhuadei hngakchia he nu ti lo pa ti lo, va rol, AIDS in a zawmi le a thi mi zong kan tam dah kaw u le nau hna.

Hngakchia tiang in fir le kut le ke tiang tan i hlonh thihlak ah hinak thihfak zeidah a um ti hnga! nu ti lopa tilo zankhuadei chuk le cho ah kee in kal le zeimawcan ah cun tahlak ah nihchuak tiah, nu hna nih khuazeimaw khuachung leng bantuk in tamhnak ah hmanmi phanat kha i denh i, zan khuadei ke in kal, mi hmuh ah cun khualak a leng bantuk in i kal ter, kan nau nu pakhat cu Maesot Thailand ramri khua in Bangkok phak lai tiang kan ke in kan kal a ti i ni 20 an rau. Voi 7 tiang an kuat i a rak kiar than mi pakhat pa kha Putra Jaya ah ka ton bal. Tial ah cun a tamtuk.Hi vialte Chinmi kal le umnak i a dih mi phaisa hi zeizat hrawngdah a si hnga tiah nan hei tuak cio bal maw? a phu maw? Kan miak maw? kan sung dah!

Note: Hi kong hi CHRO nih report pakhat an tial cuahmah i, Malaysia NGOs, CRC, ACR an si ah, UNHCR zong. interview an tuah cuahmah hna. August thla hrawng ah a chuak te lai ah!

Khattalei ah hi thil ah Pathian kut aa tel ko kan ti. A cunglei ka tial mi vialte hi ziah Pathian kut aa tel ah hi thil hi an can hnga? Zeidah Pathian duhnak a si kun hnga? Hi vialte tlangval le nungak kum 10 chung ah kan ram in vun kaltak ko cu khua le ram i a tang mi hna ca ah, an lunglen le an lilen a fah lai lo cu! A kal mi hna ca zong ah zeitluk in dah a tuar a har ve? Harsatnak kan ton mi vialte chung in a miak ah kan hei chiah cio mi cu ramdang kan kal khawh te hi a si ko.

Zeimawcan ah cun Delhi ah rawlnuar in sandah kan piah hnawh hna i Palik kut kan i huah. Ni 20 renglo rawleilo in voikhat sandah an rak piah bal UNHCR hmai lamcung ah. Faktuk in palik nih an vuak hna i, ti in an rak kah hna. Minung 10 renglo hruaitu deuh thong ah an rak thlak hna. Nihin zong kan nau pa pakhat Delhi ah sandah a piah ruang ah UNHCR nih palik an tlaihter i, thong an thlak. Kawl embassy ah deport kan tuah piak uh tiah an hei hal chih rih. Zeidah a va lawh te hnga! Nu tampi khuami tlangval nih tleihhrem an timh hna ruang ah an i talnak ah mikut fakpi in a tuarmi kong CHRO nih report pakhat kan tial cuahmah. In man kan i pek khawh lo ruang ah inngeitu thawl le doi hi kan tonmi problem pakhat ngan ngai a si.

Ziah ti ah cun, inkhan pe 10 square ah khin minung veizat kan i pong i, ti kan heu, mei kan heu, zunput a thiang ti lo. Inngeitu nih an kan rem lo. Cawsa kan ei fawn. Voikhat cu Delhi refugee umnak hrawnghrang ah hin dawr a tuahmi pa a min ah Aa Nan ti a um i, mitha a si. Phaisa ngeihrihlo zong ah a baa thlak in facang, chiti, dailuah hna va lak khawh a si ton. Micheukhat cu pektilo in an tlik tak mi zong an um. Micheukhat cu a pek awk hrim hrim a ngeilo zong kan si ko laid ah! Aleiba cazin he cun Delhi in Canada ah telephone a rak ka chonh i bawmhnak a ka hal. Zeicudah ka tuah piak khawh hnga! Delhi ka va kal tik ah a cazin cu a ka piah hoi.

Zeitindah an i tuah zong ka thei ti lo. Phaisa a ngeilo mi cu na chaw a baa in pe ti hna hlah law cu cu a tha bik a si hnga ka ti. A chaw zuarh duh ah le an ka pek ko lai ti umhngamhnak he a pek ve mi hna cu a si kolai! Hngakchia cacawng ti lo in an um ko hi kalung sia arem lo bik ton. Sihmanhsehlaw, kan CSO nau le hna nih an si khawh tawk in an i zuam i, Laica le miring ca le Mathematics cu (informal education) cu an pek hna tik ah ka hna a ngam deuh.

Third countries ti mi resettlement in refugee a latu hna ramkip kan phak tik zong ah cun, upat hnu holhcawn, ca cawn a hau.Fa le hngakchia ca ah cun blessing a si hrim hrim ko, rianhrang tuan, mizeimaw cu a can nih uk zong hi kan remlo. Retheih thabat nawn hnu ah leiba cham a hau, inlei kuat a hau, cu ca ah, kha ca ah.. rethei ngai i tuanmi chung in pay check a vunphak i, cu zong ah cun hmuhmi nih herhbau mi hna a cham khawhti lo tik ah cun ummm. ramdang phak hnu zong ah cun mikut in a pam na, mah kut zong in a pamna, mah le mah kut zong in a pam mi kan um pin ah, ram pumpi theihin mual kan pho zong hi voikhat hnih a si ti lo hi ta!

Ahodah sual kan phawt lai? Cunak in a fak deuh rih mi cu Krihfa buu thennak te te a rak um tik ah chung khorkhar pakhat hmanh Biakin pa hnih thum hna ah zarhpini can ah kal cio a vun si tik ah, lung a fak ko lai. Aa daw mi cingla rualchan hmanh biakin aa khah lo ruang ah Christmas puaizawhnak zong aa khat ti lo. Thawhthan zong.. Zeithil poh ah a tha a um bantuk in achia a um zungzal ve. A um chih hrim hrim awk a si ko. Hi thil vialte hi amah te in cun an cang lo. Kachim cang khah! Hi vialte “Sifah nih Sal ah a kan zuar” ruang ah “Donghcawklo Laimi mithli nih, thluachuah inkhar hung hram ko seh!” ti in Thau Nazareth Baptist mino sakmi kha kalung a ka suk ngai caah: Malaysia ah refugee ah pawm kan si kum 10 tlinni ah siseh, India ah kum 21 kan tlin kum le thla ah siseh, ruahthan awk ah ka vun tial mi a si.

A reltu nan dihlak cung ah ka lawm. Aho pumpak nan cung ah in hnorsuang sual hna ai kun,keimah mawh si ko seh! Cun hi capar nih a hohmanh tihnawhduhnak zong ka ngeilo ti kha lungthiang te in chim ka duh.Dawtnak he,ByVictor Biak Lian Ottawa February 1 6, 201

Photo 1: Salai Bawi Lian Mang, Amy Alexander Cer Chin le Victor Biak Lian San Francisco at Golden Gate 2007?

Photo 2: Salai Bawi Lian Mang and VBL in Naypyidaw 2017 Photo 3: Salai Bawi Lian Mang and VBL in Ottawa 1997 Photo 4: Salai Bawi Lian Mang and Dr Sui Khar in Europe Tour Photo 5: Victor Biak Lian with Dr. Sa Sa in London at Westminster Photo 6: Victor Biak Lian and Salai Van Biak Thang at Norwegian Parliament in Oslo 2010 CHRO cawlcanghnak Hmanthlak te te duhsah in ka vun thil cuahmah te hna lai.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*