Dr. Sa Sa nih cun Politics timi cu minung nih kan herhmi zeipoah hi a si ko.

Contemporary Politics in Chin:November 8 i Kawlram pumpi ramhruaitu thimnak cu a nai tuk cang. Chin politician hna zawng Hluttaw ah seat a tam khawh chung co ding le teinak hmuh khawhnak dingah mi  lemsuai campaign  an tuah cuahmah lio pi a si. Politician cheu khat hna cu biatak ah lih tlawmpal telhin  a lemsuai a hmangmimi zong an um kho. Opponent pawl thangchiat i mipi a hleng mi hna zong an um kho.

Kan ram democracy a sinak zawng a no tuk rih i kum 10 hrawng lawng a si rih caah nau chuak kâ zeihmanh a thei rih lo bantuk kan si i hlen kan fawi te. Vawkpi hmanh i cuh selaw CNLD a si poah ahcun mê ka pek ṭhiam ṭhiam ko lai, Cawpi hmanh i cuh seh law NLD a si poah ahcun mê ka pek ko lai, tiah lungthin a ngei mi zawng kan tampi.

Politics cu zeidah a si?Politics biafang hi Greek holh Politicos in a ra mi a si i, Latin holh in Politicus tiah an ti. Asullam tampi in chim khawh a si lai nain a tawinak in kan chim ahcun Mipi nih ram le miphun sernak caah â khat mi duh ning le ruah ning ngeih i lungrual tein bia khiah” ti a si ko.

Dr. Lian Hmung Sakhong nihcun Lam kan in ser piak hna lai hlei kan in donh piak hna lai.Sîzung kan in sak piak hna lai.Sianginn kan in sak piak hna lai, tiah a timi poah hi Chin Politician tak tak an si lo, ṭhutdan lawng a duh mi an si, a ti.

Dr. Sa Sa nih cun Politics timi cu minung nih kan herhmi zeipoah hi a si ko.နိုင်ငံရေး ဆိုတာ လူ့အရေး ပါ Politics cu ngandamnak lei a si. Politics cu fimcawnnak lei a si. Politics cu lam le sul lei a si. Politics cu Federal democracy hmuhnak ding, zeipoah minung nih kan herh mi poah poah hi a si ko, tiah a ti.Dr. Sa Sa nih kei cu ka chim ning ban tukin a tuah mi ka si, Practical man ka si, ka tuah khawh lomi chim hmangmi ka si lo a ti.

Zeibantuk political party ah um hmanh uh sih law realistic  politician  kan herh hna. Ṭhutdan lawng a duhmi nih cun bia lawng an kamh hna i teinak an hmuh tikah mipi hna cu zeiah an rel ti hna lo i, an mah le an chungkhat, an khua le an miphun ca lawngah an ṭuan.

Mizoram ah MNF party nih mee nan kan pek ahcun chungkhar poah poah tangka ting thum Myanmar Ks. Ting Sawmruk hrawng cio kan in phawt hna lai, an ti i, an tling. Atu tiang an phawt khawh lo hna caah mipi an lung dong ngai ngai.

Teinak kan hmuh ahcun cu bantuk cu kan tuah lai tiah a chim i a tak tak ah tuah a har ṭung mi thil mipi sinah bia â kam mi Chin Politician pawl hna cu kan hrial hna awk an si ko.Thil a cang kho tak tak mi kong a chim mi le Chin mi caah Vision ṭha a ngei mi lawng Chin mi nih kan herh mi cu an si. 

Democracy cu zeidah a si?Democracy cu Greek holh Demos le Kratos, in a ra mi a si i Demo sullam cu Mipi ti a si i Kratos cu Nawlngeihnak ti a si. Democracy sullam cu Mipi nawlngeihnak, Mipi nih uk ti a si ko. Abraham Lincoln nih of the people, by the people, for the people a rak ti i, Indian Phunghrampi zongah an rak telh.

Cucaah Democracy cu Mipi caah, mipi nih thim mi, mipi ta a si tinak a si.Kawlram hi Democracy a si maw?Mi tampi nih cun a si kan ti lai. Asinain kan chim cia bangin Democracy cu mipi nih thim mi, a si i Kawlram cu mipi nih thim lo mi ralkap 25 % an um caah Democracy a si lo kan ti khawh. Kawlram ah Democracy tak tak a si khawh nak dingah 2008 Phunghrampi remh asiloah hrawh i a thar in ser ṭhan a hau.

NLD nih an term chungah 2008 Phunghram pi cu Hluttaw chungin remh an i tim ko na tein  ralkap 25% leh Phunghrampi a sertu le hrawh a duh lotu USDP an um caah an rak remh kho lo. Hluttaw chung cun Phunghrampi remh khawh a silo, NCA lamthluan lawngin remh khawh a si, timi hi NLD le mipi nih kan i fiang cang ko lai. 2018 hnu le bang ah cun NLD nih NCA lam hi Hluttaw in remh nakin tha a pek deuh ko rua, tiah ka hmuh.

Tlangcung mi nih kan i tinhmi cu democracy lawng si loin Federal Democracy a si i, Federal democracy kan hmuh hlan lo poah cu dohnak  a um peng ko lai.

Federal cu zeidah a si?Federal hi kan mah holh bantuk tein kan hman cang i, a sullam tu kan theih le theih lo, ka thei lo. Kawl nih cun Federal cu “ram ṭhencheunak a si” an ti caah kawlram Federal si ding cu  an duh lo.

Federal sullam tampi a um ko lai na teiin Laimi nih kan fian khawh nak dingah “Federal timi cu Union le State nawlngeihnak i cheuh” ti a si ko. Phundangin kan chim ahcun Union nih ram humhimnak lei ralkap lei, tangka ser lei le ramdang he i pehtlaihnak Foreign affairs ṭuanvo lei an lak lai i, a dang nawlngeihnak vialte fimcawnnak lei siseh, lam le sul siseh, ngandamnak lei siseh, vawlei tang le cung thil vialte siseh  State nawlngeihnak tangah a um lai, tinak a si. Cu cu tlangcung mi nih kan duhmi le kan halmi cu a si.

Tutan MP a tling mi hna hi Federal hmuhnak caah san an tlai lai maw?2015 thimnak ah NLD nih teinak an hmuh i MP zawng tam bik an ngei. 2008 Phunghrampi zawng hluttaw in remh an i tim tuk ko na teiin ralkap 25% leh Phunghrampi a sertu le remh a duh lomi USDP an um ve caah le remh khawhnak dingah 75 % leng hmuh a hauh fawn caah an rak remh kho lo. 2008 Phunghrampi hi Hluttaw or MP hmangin remh kho lo dingin ralkap nih khan an rak ser mi a si. Cucaah  tlangcung mi le rawn mi MP tam an tlin ruangah Phunghrampi remh nakin Kalauk ca i ṭhim ka chung luh a fawi deuh saumau lai, tinak a si.

NLD nih Hluttaw in remh khawh an i tim ruangah NCA lamthluan hi tha an rak pe bal lo. Hluttaw hmangin remh khawh a si ti lo tiah a fian tuk cang caah NCA lamthluan in remh an i tim ṭhan i 2018 hnu cun NCA tha an pek ngai ngai a lo.

Asi ahcun  Hluttaw MP cu san an tlai lo maw?Tlangcung Party in MP a tling mi pawl nih an chim rel ve ko lai, kan miphun covo zawng an chim ve ko lai, asinain MP tam deuh a ngeimi Acohzah a sermi  nih an bia le hla an ngaih piak hna lai maw, an tuah piak duh hna lai maw timi hi biahalnak ngan pi a si. Khat lei i a ṭhatnak cu Political Pressure an pek khawh hna lai. Democracy ahcun Opposition Party an ṭhawn poah ah ram a ṭha, an rak ti tawn.

NCA ah cun a hodah an biapi?Federal Democracy a dontu bik 2008 Phunghrampi hi Hluttaw ahcun remh khawh asiti lo, kan ti cang i, NCA lam lawng a um cang. MP zawng an biapi ko na tein NCA ah a biapi bik mi hna cu (1) Central Acozah, (2) Ralkap le (3) Ethnic armed groups hna an si.

Central Acozah:Central Acozah cu tutan thimnak ah MP tam bik a hmu mi nih an ser lai, cu cu National Party an si lai zumh a si. Coalition Acozah an ser hmanh ah MP tam bik a hmumi National Party chungin President an thim ko lai. Cucaah Cenrtal ah Acozah a ser ding mi hi zeibantuk Party dah an si? Phunghrampi remh a duh mi an si maw? Phunghrampi remh a duh mi Party nih central ah A cozah an ser lo ahcun Federal Democracy cu kum 5 dang a rau ṭhan ko lai.

Ralkap:Ralkap hi Phunghrampi remhnak ah a biapi bikmi an si. Hluttaw ah 25% ṭhu ko hna hmanh seh law an biapit ning cu 75% a si. NLD maw a dang party nih thimnak ah 100% teinak hmu hna hmanh seh law 25 % a si mi Ralkap nih ” NO” an ti ahcun a dih ko, Federal Democracy cu kan zan mang hmanh ah kan hmu lai lo.

Ralkap hi ral ah kan  ser hna i, kan doh hna i,  International court phun phai ah tazâ cuai i phuhlam kan timh hna chung poah cu Phunghrampi thlen a duh bal lai lo.Cakei seh nak cha cun a mei  tlaih peng an duh deuh ko lai, a thlah duh bal lai lo.

Cucaah Ralkap hi hawi ah kan ser hna a hau. Security kan pek hna a hau. Ralkap hi hawi ah kan ser khawh hnu lawngah kan duh mi Federal Democracy kan hmuh kho lai.

Ethnic Armed Groups:Ethnic Armed Groups ruangah NCA remdaihnak lamthluan a um. NCA lawng hi kan duh mi Federal Democracy kan hmuh khawh nak ding ah kan i ruahchan bik mi lam a si cang. Kan nih Chin mi caah cun CNF an biapi tuk. CNF hi Chin mi a kan  funtom khotu bu a si.A ngai ngai ti ahcun Political Party nih zei bantuk miphun Political min hmanh i bunh ko hna hmanh u si law Chin mi dih lak a kan funtom kho lo, ti cu mit hmuh kut tongh a si ko. Political Party cu political party an si ko.

Mizoram ah Mizo National Front party a um ko nain Mizo dih lak MNF party ah an lut lo. 1985 hlan Political party a si hlan ahcun MNF nih Mizo dih lak a rak funtom ko hna.

Non political party a si mi CNF ah kan i funtom i kan lung â rual ahcun miphun dang nih an kan ṭihzah lai i, a kan nehsawh ngam lai lo. Cucaah State MP’s , State Acozah, Chin political party vialte le ramchung ramleng a ummi Chin mi nih CNF tha kan pek ahcun Federal Democracy le Chin mi kan covo kan hmuh ṭhan khawhnak dingah teinak kan hmuh ko lai.Credit-ZLThang Liantu

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*